Sürece Dayalı - Aktivite Tabanlı Maliyetlendirme
Kurumsal Performans Yönetimi’nde “Sürece-Dayalı ABC"

Aktivite Tabanlı Maliyetlendirme’nin Ortaya Çıkışı

1980’li yıllarda bir çok şirket, mevcut maliyet sistemleri ile stratejik karar verme sürecine destek olacak maliyet bilgilerine ulaşılamayacağının farkına vardı. Geleneksel Maliyet Sistemleri, az lot miktarlı sevkiyat, esnek üretim ve hizmet, yüksek kalite ile birlikte kısa sevkiyat süreleri ve “siparişe-üretim” gibi yapılan stratejik seçimlerin maliyetlere ve karlılığa etkisini öngöremiyordu. Tüm bu sorunların en önemli nedeni; şirket içi maliyet unsurlarının bilinememesi ile birlikte oluşan maliyetlerin müşteri ve ürün gibi maliyet objelerine doğru olmayan maliyet oranları ile yansıtılmasıydı.

Aktivite Tabanlı Maliyetlendirme (ABC) yönetim kavramı, yukarıda bahsedilen bu sorunlara çözüm oluşturmak ve şirket içerisindeki farklı maliyet unsurlarını değerlendirebilmek üzere geliştirildi. Aktivite Tabanlı Maliyetlendirme, şirket içerisinde oluşan tüm maliyetlerin, oluşma şekline paralel olarak, maliyet objelerine ayrıştırılması prensibine dayalı bir yöntemdir. Aktivite Tabanlı Maliyetlendirme’de ilk olarak masraflar aktivitelere şirket içi kaynakların (malzeme, personel, makine, bina gibi) kullanımına göre ayrıştırılır. Daha sonra, her aktivite için aktivite anahtarları belirlenir ve aktivite anahtar maliyet oranları hesaplanır. Hesaplanan bu oranlar, maliyet objeleri ve aktivite maliyetlerinin doğru hesaplanabilmesi için gerekli altyapıyı oluşturur.

ABC’den Sürece-Dayalı ABC’ye

1990’lı yıllarda, Aktivite Tabanlı Maliyetlendirme uygulamalarından çok büyük faydalar sağlandı. Şirketler, ABC uygulamaları ile karlılığı arttırıcı bir çok fırsat ile birlikte maliyetleri kurumsal anlamda çok daha etkin yönetebilmenin yollarını keşfetti. Fakat, bazı şirketler Aktivite Tabanlı Maliyetlendirme sistemlerinin güncellenmesinin çok da kolay olmadığını gördü.

ABC sistemlerinde, iş süreçlerindeki değişimlerden ve iş dinamizminden kaynaklanan güncelleme çalışmaları için şirket çalışanlarının, zamanlarını hangi aktivitelere ve nasıl kullandıklarına dair anketleri tekrar doldurulmakta ve aktivitelerin kaynak kullanımı hesaplaması tekrar yapılmak zorundaydı. Karmaşık işletme ortamlarında uygulanan ABC sistemlerinde, çoğu yönetici şirket çalışanlarının aktivitelere harcadığı süre oranlarını belirtme yöntemlerindeki subjektiviteden rahatsız oluyordu. Ayrıca, her aktivitenin kapasitelerinin doğru olarak belirlenmesi ve maliyetlere yansıtılması da zordu. Buna ek olarak, birinci jenerasyon ABC sistemleri, aktivite anahtar maliyet oranlarını ortalama rakamlarla (ortalama sipariş maliyeti, ortalama fatura maliyeti gibi) hesaplıyordu. Sonuç olarak, karmaşık sistemlerde aktivite anahtar maliyet oranları duruma göre değişebilir, örneğin sipariş veya fatura başına düşen indirek aktivite maliyetleri müşteriye göre farklılık gösterebilir.

Tüm bu ihtiyaçları karşılayabilmek amacıyla, Prof. Robert Kaplan ve Acorn Systems ekibi daha geliştirilmiş bir ABC sistemi geliştirdi. Bu sistem, hem daha kolay bir ABC sisteminin oluşturulabilmesini, hem model yapısındaki değişimlerin kolaylıkla güncellenebilmesini, hem de kapasitenin belirlenip dinamik şekilde aktivite maliyetlerine yansıtılabilmesini sağlıyor ve aynı zamanda duruma göre değişen aktivite anahtar maliyet oranlarının hesaplanabilmesine olanak sağlıyor. Daha gelişmiş bu maliyet sistemi sayesinde, şirkette gerçekleşen tüm aktiviteler için sürece veya zamana dayalı maliyet oranları hesaplanır. Müşteri veya ürün gibi maliyet objelerinin maliyetlendirilmesi ise işlemsel aktivitenin ve iş sürecinin simule edilmesi neticesinde oluşturulan aktivite maliyet denklemlerine göre yapılmaktadır. Bu yöntemin adı ise Türkçe’ye “Sürece-Dayalı Aktivite-Tabanlı Maliyetlendirme” olarak çevrilmiştir.

Yatırımın Hızlı Geri Dönüşü (ROI)

“Surece-Dayalı ABC yönetim kavramı ve sistemini uygulayarak, müşterilerimizin %25’inin bize para kaybettirdiğini belirledik. Sistemin sağladığı maliyet ve karlılık bilgileri şirketimiz yöneticilerinin doğru stratejik kararları vermesine ve net karlılığın %4 artmasına büyük katkısı oldu. Uygulama çalışmalarının bitimiyle 6 ay gibi kısa bir süre içerisinde de yatırımımız %100 (ROI) olarak geri döndü..” (David Feinstein, CFO Klein Steel, USA)